Rozdzielnice SF6 — do kiedy wolno je instalować? W Unii Europejskiej rozdzielnic średniego napięcia o napięciu znamionowym do 24 kV, w których zastosowano SF6 lub jakikolwiek inny fluorowany gaz cieplarniany, nie wolno wprowadzać do użytku od 1 stycznia 2026 r., a w zakresie powyżej 24 kV do 52 kV — od 1 stycznia 2030 r. Tak stanowi art. 13 ust. 9 rozporządzenia (UE) 2024/573. Dla wysokiego napięcia terminy są inne: 52–145 kV (do 50 kA) od 1 stycznia 2028 r., a powyżej 145 kV lub 50 kA od 1 stycznia 2032 r.; tam dopuszczalne pozostają gazy o GWP < 1.
Trzy rzeczy, które umykają w doniesieniach prasowych: zakaz dotyczy chwili przekazania urządzenia do eksploatacji, a nie zakupu; dla SN obejmuje także „ekologiczne” gazy fluorowane o GWP poniżej 1; istniejące rozdzielnice z SF6 mogą zaś pracować dalej, choć operator ma wobec nich konkretne obowiązki. Poniżej: dokładne progi, wyjątki przy braku ofert w przetargu, obowiązki dla pracującej aparatury, przykład z obliczeniami i lista kontrolna do zapytania ofertowego na rozdzielnicę SN bez gazu SF6.
Zakaz SF6 2026 i 2030 — daty według napięcia i prądu zwarciowego (art. 13 ust. 9)
Rozporządzenie zakazuje wprowadzania do użytku rozdzielnic, „które wykorzystują w medium izolującym lub przerywającym łuk elektryczny fluorowane gazy cieplarniane lub których działanie jest od nich zależne”. Przedziały określa napięcie znamionowe aparatury Ur, a nie napięcie sieci — sieć 15 kV z rozdzielnicą Ur 17,5 kV lub 24 kV i sieć 20 kV z Ur 24 kV podlegają terminowi z 2026 r., sieć 30 kV z aparaturą Ur 36 kV — terminowi z 2030 r.
| Przedział (art. 13 ust. 9) | Co jest zakazane | Od kiedy | Typowe sieci w Polsce |
|---|---|---|---|
| a) SN do 24 kV włącznie | Każdy F-gaz (zał. I–III) | 1.01.2026 r. | 6, 10, 15, 20 kV (Ur 7,2–24 kV) |
| b) SN powyżej 24 kV do 52 kV | Każdy F-gaz (zał. I–III) | 1.01.2030 r. | 30 kV (Ur 36 kV) |
| c) 52–145 kV, prąd zwarcia do 50 kA | F-gazy o GWP równym 1 lub więcej | 1.01.2028 r. | 110 kV |
| d) powyżej 145 kV lub powyżej 50 kA | F-gazy o GWP równym 1 lub więcej | 1.01.2032 r. | 220 i 400 kV, rozdzielnie > 50 kA |
Zakaz obejmuje także sieci prywatne. Komisja Europejska w FAQ dla rozdzielnic wyjaśnia, że określenie „dystrybucja pierwotna i wtórna” nie wyłącza sieci zakładowych — rozdzielnia SN fabryki, centrum danych czy farmy fotowoltaicznej podlega tym samym datom co sieć OSD. Dotyczy to również rozdzielnicy w stacji transformatorowej abonenckiej i pola SN przy przyłączeniu magazynu energii do sieci.
Dlaczego „bez SF6” to za mało
Dla przedziałów a) i b) nie ma progu GWP — zakazany jest każdy gaz z załączników I–III. Komisja wymienia trzy F-gazy stosowane obecnie w rozdzielnicach: SF6 (GWP 24 300), fluoronitryl C4-FN (GWP 2750, w mieszaninach) i fluoroketon C5-FK (GWP 0,29, załącznik III). Rozdzielnica z mieszaniną fluoroketonu jest „bez SF6” i ma GWP < 1, a mimo to od 2026 r. nie może być wprowadzona do użytku w sieci 20 kV. W zapytaniu ofertowym trzeba więc wymagać medium bez fluorowanych gazów cieplarnianych wymienionych w załącznikach I–III rozporządzenia (UE) 2024/573.
Co obejmuje zakaz: wprowadzenie do użytku, a nie zakup
Według FAQ Komisji „wprowadzenie do użytku” to przekazanie urządzenia operatorowi do eksploatacji po wykonaniu wymaganych prób i odbiorów. Podanie napięcia ani przyłączenie do sieci nie jest warunkiem. Skutki praktyczne:
- Rozdzielnica 24 kV z SF6 kupiona w 2025 r. i odebrana w 2026 r. nie może zostać wprowadzona do użytku — ryzyko leży po stronie operatora, a nie dostawcy.
- Przeniesienie pracującej rozdzielnicy w inne miejsce w UE nie jest nowym wprowadzeniem do użytku (art. 13 ust. 10), ale dokumentację trzeba przechowywać 5 lat.
- Zakaz nie dotyczy rozdzielnic, dla których operator udowodni złożenie zamówienia przed 11 marca 2024 r. (art. 13 ust. 14). Według FAQ liczy się data podpisania zamówienia na konkretne urządzenia; umowa ramowa wystarcza, jeśli precyzyjnie określa urządzenia i dostawę. Z tego wyjątku trzeba powiadomić właściwy organ (art. 13 ust. 17).
- Części do naprawy lub serwisu istniejących rozdzielnic wolno instalować, jeśli nie rośnie GWP ani ilość gazu w urządzeniu (art. 13 ust. 18).
Komisja radzi, aby przy dostawach planowanych tuż przed terminem zakazu umownie rozstrzygnąć, kto ponosi koszty opóźnienia — przesunięcie odbioru o kilka tygodni może zamienić legalną rozdzielnicę w urządzenie, którego nie wolno uruchomić.
Wyjątki od zakazu: brak ofert w przetargu i 5 lat dokumentacji
Odstępstwa od zakazu są powiązane z wynikiem postępowania o udzielenie zamówienia, w którym specyfikacja dopuszczała technologie zgodne z art. 13 ust. 9:
| Wynik przetargu (SN do 52 kV) | Co wolno wprowadzić do użytku | Podstawa |
|---|---|---|
| Brak ofert lub oferty tylko jednego producenta rozdzielnic bez F-gazów — w ciągu 2 lat od daty zakazu (do 1.01.2028 r. dla ≤ 24 kV, do 1.01.2032 r. dla 24–52 kV) | Medium o GWP poniżej 1000 | art. 13 ust. 11 lit. a |
| Brak jakichkolwiek ofert bez F-gazów — po upływie tych 2 lat | Medium o GWP poniżej 1000 | art. 13 ust. 11 lit. c |
| Brak ofert także dla medium o GWP poniżej 1000 | Dowolne medium, w tym SF6 | art. 13 ust. 12 |
| Rozbudowa: nowe pola niekompatybilne z istniejącą rozdzielnicą, konieczna byłaby wymiana całości | Pola z dotychczasowym gazem | art. 13 ust. 15 |
Według FAQ wystarczy jedno postępowanie, by wykazać brak ofert dla obu szczebli, ale zamawiający nie może stawiać kryteriów technicznych, które bez uzasadnienia dyskryminują rozdzielnice bez F-gazów. W każdym przypadku z ust. 10–15 operator przechowuje dokumentację odstępstwa co najmniej 5 lat (art. 13 ust. 16), a przy ust. 11, 12, 14 i 15 powiadamia właściwy organ państwa, w którym rozdzielnicę wprowadzono do użytku (ust. 17). Dokumentacja to w praktyce ogłoszenie, specyfikacja, protokół z otwarcia ofert i uzasadnienie wyboru. Polska ustawa o F-gazach (tekst jednolity Dz.U. 2020 poz. 2065) wciąż odsyła do uchylonego rozporządzenia 517/2014 i nie opisuje trybu tego powiadomienia — warto go potwierdzić przed ogłoszeniem przetargu, a nie po odbiorze.
Istniejące rozdzielnice z SF6 — serwis, szczelność, odzysk, CRO
Zakaz SF6 od 2026 r. nie nakazuje wymiany pracującej aparatury. Operator ma jednak obowiązki, a progi liczy się w tonach ekwiwalentu CO2:
E [t CO2e] = m [kg] × GWP ÷ 1000
| Obowiązek | Próg / zasada | Podstawa |
|---|---|---|
| Naprawa wycieku | Bez zbędnej zwłoki; jeśli urządzenie podlega kontrolom — ponowna kontrola w ciągu miesiąca | art. 4 ust. 5 |
| Zwolnienie z kontroli szczelności | Wyciek < 0,1 %/rok (oznakowany) lub densymetr z alarmem lub < 6 kg F-gazu z zał. I | art. 5 ust. 1 |
| Kontrola szczelności — częstotliwość | 5–50 t CO2e: 12 mies.; 50–500 t: 6 mies.; ≥ 500 t: 3 mies. (z systemem wykrywania wycieków — dwa razy rzadziej) | art. 5 ust. 6 |
| System wykrywania wycieków | ≥ 500 t CO2e i instalacja po 1.01.2017 r.; sprawdzany co 6 lat | art. 6 ust. 2 i 4 |
| Odzysk gazu | Obowiązkowy, tylko certyfikowany personel | art. 8 ust. 1–2, art. 10 |
| Serwis po 2034 r. | Od 1.01.2035 r. tylko SF6 z recyklingu lub regeneracji | art. 13 ust. 7 |
| Karta Urządzenia w CRO (Polska) | ≥ 5 t CO2e; karta w 15 dni roboczych od dostawy lub instalacji | art. 14 i 15 ustawy |
Polska ustawa liczy ilość gazu w rozdzielnicy jako znamionowe napełnienie wyodrębnionego przedziału gazowego (art. 2 ust. 1 pkt 3 lit. b). Próg 5 t CO2e odpowiada zaledwie 0,206 kg SF6, więc praktycznie każda RMU z SF6 wymaga Karty Urządzenia w Centralnym Rejestrze Operatorów, prowadzonym przez Łukasiewicz-ICHP, nawet jeśli jest zwolniona z unijnych kontroli szczelności. Wpisy o serwisie, naprawie lub odzysku dokonuje się w 15 dni roboczych.
Ile kg SF6 odpowiada progowi w tonach ekwiwalentu CO2
m = E * 1000 / GWP
m = kg
Próg 50 t CO2e to 2,06 kg SF6, a 500 t CO2e — 20,6 kg SF6.
Przykład: zakład z siecią 20 kV rozbudowuje rozdzielnię w 2027 r.
Zakład przemysłowy ma własną sieć 20 kV i planuje odbiór nowej hali w czerwcu 2027 r. Założenia przykładu: w magazynie leży RMU 24 kV z SF6 zamówiona 15 maja 2024 r.; w stacji pracuje RMU 3-polowa z jednym przedziałem gazowym 1,9 kg SF6; w rozdzielni głównej pracuje GIS 24 kV z 2012 r. — 10 pól po 2,8 kg SF6, z densymetrami tylko z lokalnym wskazaniem (bez automatycznego alarmu) i bez oznakowania wycieku < 0,1 %/rok.
- Nowa rozdzielnica dla hali: sieć 20 kV → Ur 24 kV → przedział a); odbiór w czerwcu 2027 r. jest po 1 stycznia 2026 r. → wymagane wykonanie bez F-gazów z załączników I–III.
- RMU z magazynu: zamówienie z 15 maja 2024 r. jest późniejsze niż 11 marca 2024 r. → art. 13 ust. 14 nie ma zastosowania → urządzenia nie wolno wprowadzić do użytku w UE.
- Istniejąca RMU: E = 1,9 × 24 300 ÷ 1000 = 46,2 t CO2e. Ponieważ 1,9 kg < 6 kg, unijna kontrola szczelności nie jest wymagana (art. 5 ust. 1 lit. c), ale 46,2 t ≥ 5 t → Karta Urządzenia w CRO.
- Istniejąca GIS: m = 10 × 2,8 = 28 kg; E = 28 × 24 300 ÷ 1000 = 680,4 t CO2e ≥ 500 t → kontrola co najmniej co 3 miesiące, czyli 4 razy w roku. Z systemem wykrywania wycieków — co 6 miesięcy, 2 razy w roku. System nie jest obowiązkowy, bo rozdzielnicę zainstalowano przed 1 stycznia 2017 r.
- Tańsze rozwiązanie dla GIS: densymetry z automatycznym alarmem aktywnym w trakcie pracy (np. styk do SCADA) dają zwolnienie z kontroli (art. 5 ust. 1 lit. b) — 0 kontroli zamiast 4 w roku.
- Rozbudowa GIS o 2 pola: jeśli pola bez F-gazów nie są kompatybilne i wymagałyby wymiany całej rozdzielnicy, art. 13 ust. 15 dopuszcza pola z SF6: m = 28 + 2 × 2,8 = 33,6 kg; E = 33,6 × 24 300 ÷ 1000 = 816,5 t CO2e. Obowiązki: dokumentacja przez 5 lat i powiadomienie właściwego organu.
- Horyzont serwisu: od 1 stycznia 2035 r. gaz uzupełnia się wyłącznie SF6 z recyklingu lub regeneracji — od odbioru hali (czerwiec 2027 r.) zostaje ok. 7,5 roku. Przy likwidacji certyfikowany personel odzyskuje 33,6 + 1,9 = 35,5 kg SF6.
Ekwiwalent CO2 napełnienia rozdzielnicy SF6
E = m * GWP / 1000
E = t CO2e
| Urządzenie z przykładu | SF6 [kg] | t CO2e | Kontrola szczelności (UE) | CRO | Decyzja |
|---|---|---|---|---|---|
| Nowa rozdzielnica hali 24 kV | 0 | 0 | nie dotyczy | nie | Zamówić bez F-gazów |
| RMU z magazynu (zam. 2024) | wg DTR | — | — | — | Nie wprowadzać do użytku w UE |
| Istniejąca RMU 3-polowa | 1,9 | 46,2 | zwolniona (< 6 kg) | tak | Eksploatować, prowadzić kartę |
| Istniejąca GIS 10 pól | 28,0 | 680,4 | co 3 mies. (bez alarmu) | tak | Dodać alarm gęstości → zwolnienie |
| GIS po rozbudowie o 2 pola | 33,6 | 816,5 | co 3 mies. lub zwolnienie z alarmem | tak | Tylko z udokumentowanym art. 13 ust. 15 |
Rozdzielnica SN bez gazu SF6: próżnia, powietrze lub izolacja stała
W rozdzielnicach SN bez F-gazów łuk gasi się w komorach próżniowych, a izolację zapewnia powietrze lub gaz bez fluoru albo izolacja stała. Kryterium zgodności to skład medium, a nie nazwa handlowa: rozdzielnica SN spełnia art. 13 ust. 9, jeśli ani medium izolacyjne, ani medium gaszące łuk nie zawiera gazu z załączników I–III rozporządzenia (UE) 2024/573.
| Technologia | Medium izolacyjne / gaszące | ≤ 24 kV od 2026 r. | 24–52 kV od 2030 r. | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|---|---|
| RMU / rozdzielnica rozłącznikowa, izolacja powietrzna | Powietrze atmosferyczne, łączenie w próżni | tak | tak | Stacje SN/nn, rozdział wtórny |
| RMU / GIS z suchym powietrzem lub azotem | Gaz bez fluoru pod nadciśnieniem, próżnia | tak | tak | Kompaktowe stacje, rozdzielnie wnętrzowe |
| Izolacja stała (żywica) + próżnia | Izolacja stała, łączenie w próżni | tak | tak | RMU, stacje miejskie |
| Mieszanina z fluoroketonem C5-FK | F-gaz z zał. III (GWP 0,29) | nie | nie | Tylko przy odstępstwie |
| Mieszanina z fluoronitrylem C4-FN | F-gaz z zał. I, medium GWP < 1000 | nie (art. 13 ust. 11) | nie (art. 13 ust. 11) | WN; w SN tylko przy odstępstwie z ust. 11 |
| SF6 | F-gaz z zał. I, GWP 24 300 | nie (art. 13 ust. 12) | nie (art. 13 ust. 12) | Istniejące instalacje, serwis |
Przy wymianie w istniejących stacjach trzeba sprawdzić gabaryty: konstrukcje w izolacji powietrznej przy ciśnieniu atmosferycznym potrzebują większych odstępów niż SF6, a wersje z gazem pod nadciśnieniem lub izolacją stałą odzyskują część tej różnicy. Kluczowe są szerokość pola, kanał kablowy, wysokość głowic kablowych i kierunek odprowadzenia gazów po łuku wewnętrznym.
Rozdzielnica pierścieniowa RMU bez SF6 i rozdzielnica w izolacji gazowej bez SF6
W stacjach SN/nn sieci kablowych 15 i 20 kV pracują głównie rozdzielnice pierścieniowe (RMU) w układzie L+L+T: dwa pola liniowe i pole transformatorowe. Rozdzielnica RMU bez SF6 łączy w komorach próżniowych, a izolację ma powietrzną, gazową bez fluoru albo stałą. W rozdzielniach głównych zakładów, GPO i farm, gdzie potrzebne są większe prądy znamionowe i małe gabaryty, stosuje się rozdzielnice w izolacji gazowej (GIS) bez SF6 — z wyłącznikami próżniowymi i gazem bez fluoru. W obu przypadkach o zgodności decyduje deklarowany skład medium, a nie hasło „eco” w nazwie produktu.
Szerzej o stacji jako całości piszemy w artykule stacja transformatorowa kontenerowa — cena i wymagania, a o formalnościach — w tekście stacja transformatorowa: zgłoszenie czy pozwolenie na budowę.
Jak opisać rozdzielnicę bez SF6 w zapytaniu ofertowym lub SWZ
Przykład z rynku: ENERGA-OPERATOR w postępowaniu „Przebudowa linii Gąbin – Gąbin 1 i Gąbin – Gąbin 2” (TED 199588-2025, marzec 2025 r.) zapisał, że „wyklucza zastosowanie rozdzielnic rozdziału pierwotnego SN, w których zastosowano medium izolacyjne w postaci fluorowanych gazów cieplarnianych (w tym SF6)”, że zapis STWiORB jest nadrzędny wobec dokumentacji projektowej i standardów technicznych, a oferta z takim medium zostanie odrzucona na podstawie art. 226 ust. 1 pkt 5 Pzp. To dobry wzór: formuła „fluorowane gazy cieplarniane (w tym SF6)” zamyka drogę mieszaninom fluoroketonu i fluoronitrylu. Lista kontrolna:
- Medium: izolacja i gaszenie łuku bez F-gazów z załączników I–III rozporządzenia (UE) 2024/573; oświadczenie producenta o składzie gazu i karta charakterystyki, jeśli rozdzielnica zawiera gaz pod nadciśnieniem.
- Parametry znamionowe: Ur 17,5 / 24 kV (36 kV dla sieci 30 kV), poziomy izolacji wg PN-EN 62271-1 (dla 24 kV: Ud 50 kV, Up 125 kV), Ir szyn i pól, Ik / tk (np. 16 kA / 1 s), Ip = 2,5 × Ik (dla 16 kA: 40 kA).
- Bezpieczeństwo: klasyfikacja łukoochronna IAC AFL lub AFLR z prądem i czasem (np. 16 kA / 1 s) wg PN-EN IEC 62271-200, kategoria LSC2 lub LSC2A, klasa przegród PM lub PI, stopień ochrony IP.
- Łączniki: wyłączniki próżniowe lub rozłączniki z gaszeniem w próżni, uziemniki, blokady, napędy silnikowe i telemechanika (IEC 60870-5-104), jeśli wymaga ich OSD.
- Gabaryty i montaż: szerokość pola, głębokość, wysokość, masa, kanał kablowy, typ głowic kablowych — porównanie z rysunkiem stacji.
- Monitoring: jeśli medium jest pod nadciśnieniem — densymetr lub manometr z automatycznym alarmem.
- Dokumenty: protokoły badań typu wg PN-EN IEC 62271-200, protokoły prób wyrobu, DTR po polsku, deklaracja zgodności UE.
- Termin i ryzyko: data przekazania do eksploatacji i klauzula o kosztach opóźnienia, jeśli dostawa jest bliska terminowi zakazu.
Najczęstsze błędy
- Mylenie daty zakupu z datą wprowadzenia do użytku. Decyduje przekazanie operatorowi po próbach — rozdzielnica 24 kV z SF6 z zapasu magazynowego, zamówiona po 11 marca 2024 r., jest od 2026 r. w UE martwym kapitałem.
- „Bez SF6” zamiast „bez F-gazów”. Mieszanina z fluoroketonem o GWP < 1 jest w SN tak samo zakazana jak SF6.
- Napięcie sieci zamiast Ur. Przedział wyznacza napięcie znamionowe aparatury; sieć 30 kV z aparaturą Ur 36 kV ma termin 2030 r. (kolektory 30 kV farm opisuje artykuł transformator do farmy fotowoltaicznej).
- Przekonanie, że sieć zakładowa jest wyłączona. Według Komisji zakaz obejmuje także sieci prywatne.
- Odstępstwo bez przetargu i bez powiadomienia. Wyjątek z art. 13 ust. 11 i 12 wymaga postępowania dopuszczającego technologie zgodne, a potem powiadomienia organu i 5 lat dokumentacji.
- Pominięcie CRO. Unijne zwolnienie z kontroli szczelności nie zwalnia z Karty Urządzenia — próg krajowy to 5 t CO2e na przedział gazowy.
Rola Entogo
Entogo Inc. to kanadyjska firma z własną fabryką w Chinach. Na rynek UE rozdzielnice SN do 24 kV oferuje wyłącznie w wykonaniu bez SF6: rozdzielnica pierścieniowa RMU bez SF6 (Ur 12 / 24 kV, 630 A, powietrze lub gaz o GWP < 1 bez F-gazów, łączenie w próżni), RMU z telemechaniką i detekcją zwarć, rozdzielnica z polami rozłącznikowymi w izolacji powietrznej, rozdzielnica z wyłącznikami wysuwnymi w izolacji powietrznej do rozdziału pierwotnego oraz rozdzielnica SN w izolacji gazowej (GIS) bez SF6 — Ur 12 / 24 / 36 kV, także 36 kV dla sieci 30 kV bez F-gazów, mimo że zakaz dla tego przedziału zaczyna się w 2030 r. W wykonaniu na rynek UE część SN do 24 kV bez SF6 mają też kontenerowe stacje SN/nn i stacje podwyższające dla PV i BESS. Pełny przegląd zawiera kategoria rozdzielnice SN i nn, zastosowania w stacjach — strona stacje transformatorowe i rozdzielnice SN/nn, a wykonanie pod własną markę — strona produkcja kontraktowa rozdzielnic.
Parametry na stronach produktów są typowe; konfigurację, w tym skład medium izolacyjnego, potwierdzamy w ofercie według specyfikacji projektu. Dla katalogowych urządzeń IEC/CE czas realizacji do wysyłki z fabryki wynosi średnio ok. 12 tygodni, a gwarancja — co najmniej 36 miesięcy, z okresem potwierdzanym w umowie. Certyfikaty wymagane przez zamawiającego lub OSD są dostępne na życzenie. Odbiór i zgłoszenia wynikające z rozporządzenia 2024/573 pozostają obowiązkiem operatora, dlatego w ofercie podajemy dane potrzebne do dokumentacji. Prosimy o przesłanie zapytania ofertowego — z listą kontrolną z tego artykułu lub z SWZ; odpowiadamy po polsku w ciągu jednego dnia roboczego.
